Anabolen, of anabole steroïden, zijn synthetische varianten van het mannelijke hormoon testosteron. Ze stimuleren de eiwitaanmaak en daarmee de spiergroei, en ze hebben een mannelijke (androgene) werking. Dat verklaart waarom ze populair zijn onder krachtsporters, en ook waarom de bijwerkingen zo breed zijn. Wat de medische literatuur over anabolen zegt, lees je hieronder.
Kort samengevat
- Anabolen zijn meestal synthetische afgeleiden van testosteron met een spieropbouwende en een mannelijke werking.
- Het overgrote deel van de gebruikers is geen topsporter maar een recreatieve krachtsporter (Endocrine Society, 2014).
- De bekendste risico’s liggen bij hart en bloedvaten, lever, hormoonhuishouding en psyche.
- Veel van wat men weet komt uit observatie en casuïstiek, omdat gecontroleerde proeven met de gebruikte hoeveelheden ethisch niet kunnen.
- Een veilig schema valt niet af te leiden uit het beschikbare bewijs.
Wat zijn anabolen precies?
De naam is een samentrekking van anabole androgene steroïden, afgekort AAS. ‘Anabool’ staat voor opbouwend: ze bevorderen de aanmaak van eiwit en daarmee van spierweefsel. ‘Androgeen’ verwijst naar de mannelijke werking, zoals lichaamsbeharing, een diepere stem en een veranderde hormoonhuishouding. De twee eigenschappen zijn niet los te koppelen. Er is tot nu toe geen stof gemaakt met alleen een anabool effect, zo vat een overzichtsartikel in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde het samen.
Testosteron zelf is dus ook een anabool steroïde, al spreken artsen en sporters bij ‘anabolen’ meestal over de synthetische varianten. Sommige stoffen zijn geregistreerd als geneesmiddel, bijvoorbeeld bij een bevestigd testosterontekort. Dat medische gebruik is iets anders dan gebruik voor spiergroei, en de rest van dit artikel gaat over dat laatste. Over het lichaamseigen hormoon en wat het meten ervan inhoudt lees je meer in ons artikel over de testosteron test.
Hoe werken anabolen?
Anabolen bootsen de effecten van testosteron na. Ze verhogen de eiwitaanmaak, waardoor de spiermassa kan toenemen. Ook stimuleren ze de aanmaak van rode bloedcellen, wat het volhouden van langdurige inspanning kan ondersteunen. Hoeveel spier dat oplevert hangt af van training, voeding en het individu, en het effect heeft een prijs: het lichaam reageert op de extra hormonen door de eigen productie af te remmen.
Dat laatste is een kernpunt. Anabolen onderdrukken de eigen aanmaak van geslachtshormonen. Zo ontstaat het beeld van kleinere testikels, minder zaadproductie en op den duur een lagere eigen testosteronspiegel.
Wie gebruikt ze?
Het beeld van de topsporter klopt maar zeer ten dele. De Endocrine Society schreef in 2014 dat de overgrote meerderheid van de gebruikers van prestatiebevorderende middelen geen atleet is, maar een recreatieve krachtsporter. Ze gebruiken vaak hoge hoeveelheden, combineren meerdere middelen en hebben meer risicofactoren. Kanayama en collega’s schatten dat het misbruik wereldwijd tientallen miljoenen mensen betreft, van wie ongeveer 98 procent man.
Voor Nederland lopen de schattingen sterk uiteen. Een TNO-onderzoek uit 2009, aangehaald in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, kwam op ongeveer 20.000 volwassen fitnessbezoekers, waarbij de auteurs aantekenen dat dit waarschijnlijk te laag is omdat gebruikers het vaak verzwijgen. In de media circuleert een veel hoger getal van een half miljoen. Een betrouwbare telling bestaat dus niet.
Wat zijn de effecten en bijwerkingen?
De Endocrine Society koppelt het gebruik van prestatiebevorderende middelen aan meer kans op overlijden en aan een brede reeks aandoeningen in hart en bloedvaten, psyche, stofwisseling, hormoonhuishouding, zenuwstelsel, lever, nieren, infecties en het bewegingsapparaat. Het Nederlandse overzicht geeft een bruikbare indeling:
| Gebied | Wat de literatuur noemt |
|---|---|
| Hormonaal | Onvruchtbaarheid, kleiner worden van de testikels en borstvorming bij mannen. Bij vrouwen mannelijke kenmerken zoals stemverlaging en meer beharing, die grotendeels onomkeerbaar kunnen zijn |
| Hart en bloedvaten | Ongunstiger cholesterolprofiel, mogelijk hogere bloeddruk, verhoogd hematocriet met meer kans op trombose, en in zeldzame gevallen hartritmestoornissen en plotselinge hartdood. Op lange termijn hartspierziekte en aderverkalking |
| Lever | Hogere leverenzymen, vooral bij orale vormen, en in zeldzamere gevallen galstoornissen en levertumoren |
| Huid | Acne, striae en vocht vasthouden |
| Psychisch | Agressie, stemmingswisselingen, slaapproblemen en bij stoppen vaak depressie |
| Injecteren | Abcessen, gewrichtsontsteking en besmetting met hiv of hepatitis door slechte techniek of gedeeld materiaal |
Het hart krijgt de meeste aandacht. In een vergelijking van 86 langdurige gebruikers met 54 krachtsporters die geen anabolen gebruikten, hadden de gebruikers een slechtere hartfunctie en meer kalkafzetting in de kransslagaders, en de hoeveelheid hing samen met de totale blootstelling (Kanayama et al., 2018). De hartfunctie herstelde na het stoppen deels, maar niet geheel. Drie gebruikers kregen een hartaanval op of voor hun 46e. Die cijfers komen uit één studie en zeggen niet hoe groot het risico voor jou is, maar ze laten zien waarom artsen het hart als belangrijkste zorg zien.
Een kanttekening is dat veel bijwerkingen alleen uit losse patiëntbeschrijvingen bekend zijn. In een enquête onder 500 gebruikers meldde 99 procent minstens één bijwerking, maar zulke enquêtes zeggen weinig over oorzaak en gevolg.
Na het stoppen
Wat mensen vaak niet verwachten is wat er gebeurt als ze ophouden. Bij langdurig gebruik blijft de eigen testosteronproductie soms lang laag. In een van de studies uit het overzicht van Kanayama had 27 procent van de oud-gebruikers, gemiddeld zo’n tweeënhalf jaar na het stoppen, een testosteronwaarde onder het normale bereik. Dat gaat gepaard met minder libido en een lagere stemming, en bij sommigen met een depressieve episode. De auteurs waarschuwen dat mensen daardoor soms weer beginnen om de klachten te dempen. Houd je na gebruik klachten, laat dan bloed prikken en bespreek het met een arts. De arts moet het gebruik wel weten om de uitslag goed te lezen.
Zijn de producten wat ze beweren?
Een bijkomend probleem is de samenstelling. In het overzicht in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde wordt eerder onderzoek aangehaald waarin 50 tot 60 procent van de illegale producten niet bevatte wat op de verpakking stond. Dat maakt zowel het effect als het risico onvoorspelbaar. Het maakt ook studies lastig te vergelijken: wat iemand zegt te gebruiken is niet altijd wat hij binnenkrijgt.
Dosering en veiligheid
Op de vraag hoeveel en hoe lang is geen betrouwbaar antwoord te geven. Een veilig schema valt niet af te leiden uit de beschikbare evidentie: gecontroleerde proeven met de hoeveelheden die in de praktijk worden gebruikt zijn ethisch niet mogelijk, zoals de Endocrine Society schrijft. Ervaringen op fora zijn geen geldige basis, want ze komen van zelfgerapporteerde gebruikers met wisselende producten en zonder controle. Daarom noemen we hier geen hoeveelheden of schema’s.
Lees ook onze artikelen over testosteron verhogen en over testosteron boosters voor wat er over niet-hormonale wegen bekend is. Wat er na het stoppen gebeurt met je hormonen lees je in het artikel over de anabolen kuur.
Veelgestelde vragen
Zijn anabolen verboden?
Grotendeels wel, voor zover het om gebruik zonder medische reden gaat. Een deel van de stoffen is in Nederland als geneesmiddel geregistreerd voor medisch gebruik. De middelen die buiten de zorg circuleren komen volgens een overzicht in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde vooral uit het illegale circuit, en in de sport vallen ze onder de dopingregels. Voor wat jij mag, kijk je naar de actuele wet- en regelgeving.
Zijn anabolen verslavend?
Er zijn aanwijzingen voor afhankelijkheid. In het overzicht in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde staan afhankelijkheid, depressie en suïcidaliteit, vooral bij stoppen, genoemd als mogelijke gevolgen. Een ander onderzoek beschrijft dat bij langdurig gebruik de eigen testosteronproductie na het stoppen vaak lang laag blijft, waardoor mensen weer beginnen om de klachten te dempen.
Wat is het verschil tussen anabolen en testosteron?
Testosteron is het lichaamseigen hormoon. Anabolen zijn meestal synthetische varianten daarvan, met een spieropbouwende (anabole) en een mannelijke (androgene) werking. Een stof met uitsluitend anabool effect is tot nu toe niet gemaakt, aldus het overzicht in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde.
Bronnen
- Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde: overzicht van misbruik van anabole androgene steroïden
- Pope et al. (2014), Adverse health consequences of performance-enhancing drugs, Endocrine Society
- Kanayama, Kaufman, Pope (2018), Public health impact of androgens
- BNNVARA: Hoe is het om anabolen te gebruiken?
Dit artikel is informatief en geen medisch advies. Bij klachten ga je naar je huisarts.