Testosteron verhogen: wat werkt, wat niet en wanneer is het een tekort

Testosteron verhogen is een van de meest gezochte hormoonvragen in Nederland. Het eerlijke antwoord begint met een tegenvraag: is je testosteron eigenlijk wel te laag? Veel mannen met vermoeidheid of weinig zin in seks hebben een normale uitslag en een andere oorzaak. Hieronder lees je wat onderzoek laat zien over slaap, gewicht, boosters en medische behandeling, en waar de grens ligt tussen zelf aanpassen en naar de huisarts gaan.

Wat is testosteron en wat is een normale waarde?

Testosteron wordt bij mannen vooral in de testikels aangemaakt, aangestuurd door twee hormonen uit de hypofyse: LH en FSH. Het bepaalt mee hoeveel spiermassa en botdichtheid je hebt, waar je vet opslaat, hoe je zaadproductie en libido zijn en hoeveel rode bloedcellen je maakt. De waarde schommelt over de dag en is ’s ochtends het hoogst.

Wat ‘normaal’ is, verschilt per laboratorium en per meetmethode. Daarom gebruiken artsen geen vaste grens uit een artikel, maar de referentiewaarden van het lab waar het bloed is gemeten. In een uitslag zie je meestal drie waarden:

• Totaal testosteron: alles wat in het bloed zit, inclusief het deel dat aan eiwitten is gebonden.
• SHBG: het eiwit dat testosteron bindt en het minder beschikbaar maakt.
• Vrij testosteron: het deel dat het lichaam direct kan gebruiken.

De richtlijn van de Endocrine Society adviseert om te beginnen met een meting van totaal testosteron in de ochtend, nuchter, en de diagnose te bevestigen met een tweede meting (Endocrine Society, 2018). Dat is geen formaliteit: volgens een samenvatting van deze richtlijn heeft ongeveer 30 procent van de mannen met een eerste lage waarde bij herhaling een normale waarde (The Hospitalist). Eten drukt de waarde bovendien tijdelijk, wat ook pleit voor nuchter prikken.

Met de leeftijd neemt testosteron bij mannen gemiddeld af (Adv Nutr 2021). Een lagere waarde bij een 70-jarige hoeft dus niet hetzelfde te betekenen als bij een 30-jarige, en ook daarom bekijkt de arts de uitslag samen met klachten en leeftijd.

Symptomen van een testosterontekort

De klassieke klachten zijn minder zin in seks, erectieproblemen, vermoeidheid, minder spiermassa en kracht, meer buikvet, een sombere stemming en concentratieproblemen. Samen met een aanhoudend lage waarde wijst dat op hypogonadisme, de medische term voor een tekort. De richtlijn stelt die diagnose alleen bij klachten én een eenduidig en herhaald lage uitslag (Endocrine Society, volledige richtlijn).

Het lastige is dat de klachten niet specifiek zijn. Slaaptekort, depressie, een trage schildklier, slaapapneu, overgewicht en bepaalde medicijnen geven hetzelfde beeld. De richtlijn noemt onder meer obesitas, opioïden en ernstige ziekte als oorzaken van een tekort dat kan terugkeren zodra de oorzaak is aangepakt (The Hospitalist). Wie direct een booster koopt, slaat die zoektocht over.

Primair of secundair: waar zit het probleem?

Is testosteron laag bevestigd, dan wil de arts weten waar de oorzaak zit. Daarvoor meet hij LH en FSH, de hormonen waarmee de hypofyse de testikels aanstuurt. Zijn die hoog, terwijl testosteron laag is, dan reageren de testikels niet meer goed: primair hypogonadisme. Zijn LH en FSH laag of onterecht normaal, dan zit het probleem hoger, bij hypofyse of hypothalamus: secundair hypogonadisme (The Hospitalist).

Voor het secundaire type noemt dezelfde samenvatting onder meer te hoog prolactine, ernstige obesitas, ijzerstapeling, opioïdengebruik, glucocorticoïden en het onttrekkingssyndroom na anabole steroïden. Bij een zeer laag testosteron (in de richtlijngrafiek genoemd: onder 5,2 nmol/L), een afwijkende hypofyse of tekenen van een gezwel volgt een MRI van de hypofyse (Endocrine Society, stroomschema). Zo kom je dus niet bij een booster uit, maar bij een oorzaak die behandeld moet worden.

Voor de meting van vrij testosteron noemt het stroomschema evenwichtsdialyse of een berekening uit totaal testosteron, SHBG en albumine. Het gebruik van alleen de ondergrens van het lokale lab is volgens hetzelfde schema niet altijd de beste manier om mannen met een echt tekort te herkennen (Endocrine Society, stroomschema).

Zo bereid je een bloedafname voor

• Ochtend en nuchter: testosteron is dan het hoogst en eten drukt de waarde tijdelijk (The Hospitalist).
• Herhaal bij een lage uitslag: een eerste lage waarde is nog geen diagnose.
• Noem je medicijnen: opioïden en glucocorticoïden kunnen de uitslag beïnvloeden.
• Vertel over eerder gebruik van hormonen of anabole steroïden: het verandert de uitleg van de uitslag volledig.
• Vraag welke waarden worden gemeten: totaal testosteron, SHBG, vrij testosteron, LH en FSH.

Testosteron verhogen met leefstijl

Slaap

Dit is de best gedocumenteerde factor. In een kleine studie met tien gezonde jonge mannen sliepen de deelnemers een week lang vijf uur per nacht. Hun testosteron overdag lag daarna 10 tot 15 procent lager (Leproult en Van Cauter, JAMA 2011). De auteurs wijzen er zelf op dat het om een kleine steekproef gaat, maar de richting is helder: structureel te weinig slapen drukt je waarden. Het grootste deel van de dagelijkse afgifte vindt volgens dezelfde publicatie tijdens de slaap plaats.

Gewicht en buikvet

Vetweefsel zet testosteron om in oestrogeen en onderdrukt de aanmaak, waardoor overgewicht en een laag testosteron elkaar versterken. Een meta-analyse van 24 studies liet zien dat afvallen het testosteron verhoogt: gemiddeld ongeveer 2,9 nmol/L bij een caloriearm dieet en ongeveer 8,7 nmol/L na een maagverkleining. De mate van gewichtsverlies bleek de beste voorspeller van de stijging (Corona e.a., Eur J Endocrinol 2013). Voor mannen met overgewicht en een lage waarde is dit dus de eerste stap.

Krachttraining

Training houdt je spiermassa en insulinegevoeligheid op peil en helpt zo indirect bij gewichtsbeheersing. Of krachttraining de rustwaarde van testosteron op de lange termijn blijvend verhoogt, is minder duidelijk dan vaak wordt beweerd. Verwacht er dus geen hormoonkuur van.

Alcohol, stress, medicijnen

Opioïden en andere medicijnen kunnen de aanmaak remmen. Zijn er klachten en gebruik je zulke middelen, vraag dan je arts wat er aan te passen valt. Stress en te weinig eten spelen ook mee, vooral in combinatie met veel sporten, maar daar is minder hard bewijs voor dan voor slaap en gewicht.

Testosteron boosters: wat zeggen de studies?

Een testosteron booster is meestal een mengsel van plantenextracten, vitamines en mineralen. Het is geen geneesmiddel, dus de belofte op de verpakking wordt niet beoordeeld zoals bij een geregistreerd middel. Per ingrediënt ziet het onderzoek er zo uit:

Lees dit als ‘mogelijk’, niet als ‘bewezen’. De studies zijn klein en kort, en een stijging in een proefgroep betekent nog niet dat je klachten verdwijnen. Heb je een tekort, dan lost een booster de oorzaak niet op.

Testosteron aanvullen: wat artsen doen

Bij een bevestigd tekort kan een arts testosteron voorschrijven, na bespreking van voordelen en risico’s en met controle tijdens de behandeling. De richtlijn adviseert eerst de oorzaak te zoeken: LH en FSH laten zien of het probleem in de testikels zit of hoger in de hypofyse en hypothalamus (Endocrine Society).

Er zijn duidelijke situaties waarin testosteron wordt afgeraden, onder meer bij een kinderwens in de nabije toekomst, bij prostaat- of borstkanker en bij recente hart- of herseninfarcten (Endocrine Society). Dat laat zien waarom dit een medische keuze is en geen leefstijlkwestie.

Drie routes naast elkaar

Testosteron van buiten en je eigen productie

Als je testosteron of een anabool steroïde van buiten toedient, merkt het lichaam dat en remt het de eigen aanmaak. Bij het stoppen kan de productie achterblijven. Artsen noemen dit het onttrekkingssyndroom van anabole steroïden, en het staat in de richtlijnlijst als een van de oorzaken van secundair hypogonadisme (The Hospitalist). Hoe lang het herstel duurt, verschilt per persoon, en bloedonderzoek voor en na gebruik is de enige manier om dat te volgen.

Zoek je achtergrond bij de producten, dan vind je die in onze categorie Testosteron kopen en bij PCT kopen. Een veilig gebruiksschema is niet uit de beschikbare literatuur af te leiden; ervaringen van fora zijn daarvoor geen betrouwbare basis.

Wanneer naar de huisarts?

Heb je langer dan een paar weken last van meerdere klachten uit deze lijst, ook na beter slapen en gezonder eten, dan is bloedonderzoek zinvol. Vraag naar een ochtendmeting, nuchter, en laat zo nodig herhalen. Neem je opioïden of andere medicijnen, noem die dan. Blijft de uitslag laag, dan kijkt de arts naar schildklier, hypofyse, gewicht en slaap voordat er over behandeling wordt gesproken.

Bronnen

• Bhasin e.a. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2018
• Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 Week of Sleep Restriction on Testosterone Levels in Young Healthy Men. JAMA 2011
• Corona G e.a. Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism. Eur J Endocrinol 2013
• Examining the Effects of Herbs on Testosterone Concentrations in Men: A Systematic Review. Adv Nutr 2021
• A systematic review on the herbal extract Tribulus terrestris. J Diet Suppl 2014
• Hormonal Modulation with Withania somnifera: Systematic Review and Meta-Analysis. Planta Med 2026

Dit artikel is algemene informatie van de redactie van Anabolenmeester en vervangt geen medisch advies.